Komu przeciwwskazane są fosfolipidy niezbędne

Fosfolipidy niezbędne mają reputację „łagodnego” preparatu, który można przyjmować niemal wszystkim. Jednak w ulotkach do nich są wyraźne przeciwwskazania, a w wielu sytuacjach przyjmowanie jest po prostu niewskazane, bo opóźnia prawdziwą diagnostykę. Redakcja usystematyzowała, kto i dlaczego powinien wstrzymać się od tych środków lub uzgodnić przyjmowanie z lekarzem.

Przeciwwskazania bezwzględne: alergia i nadwrażliwość

Głównym przeciwwskazaniem, które wskazują ulotki preparatów fosfolipidów niezbędnych, jest nadwrażliwość na fosfatydylocholinę, soję lub którykolwiek ze składników pomocniczych. Surowcem dla tych środków jest soja, i choć frakcja fosfolipidowa jest starannie oczyszczana, śladów białek sojowych nie można całkowicie wykluczyć.

Alergia na soję należy do rozpowszechnionych alergii pokarmowych, zwłaszcza w wieku dziecięcym. Reakcje mogą mieć różne nasilenie: od pokrzywki i świądu do obrzęku naczynioruchowego i, rzadko, anafilaksji. Osobom z potwierdzoną alergią na soję preparaty na bazie fosfolipidów sojowych są przeciwwskazane.

Osobno ulotki niektórych producentów wymieniają orzeszki ziemne. Soja i orzeszki ziemne należą do rodziny roślin strączkowych, a alergia krzyżowa między nimi została opisana. Dlatego osoby z alergią na orzeszki ziemne powinny uważnie czytać ulotkę i omawiać możliwość przyjmowania z alergologiem.

Wreszcie kapsułki mogą zawierać substancje pomocnicze — olej sojowy, żelatynę, barwniki, etanol w niewielkiej ilości, witaminę E jako przeciwutleniacz. Reakcje na te składniki zdarzają się rzadko, ale osoby z wieloraką alergią na leki powinny sprawdzić pełny skład konkretnego preparatu.

Dzieci, ciąża i karmienie piersią

Doustne postacie fosfolipidów niezbędnych w większości ulotek nie są zalecane młodszym dzieciom — zazwyczaj do 12 lat. Przyczyną nie jest udowodniona szkodliwość, lecz brak wystarczających danych klinicznych o skuteczności i bezpieczeństwie w tej grupie wiekowej, a także to, że kapsułki obliczone są na masę dorosłego.

Podwyższone próby wątrobowe u dziecka to zawsze powód do starannego badania przez pediatrę-gastroenterologa. Spektrum przyczyn u dzieci jest inne niż u dorosłych i obejmuje dziedziczne choroby metaboliczne, stany autoimmunologiczne i zakażenia. „Hepatoprotektor” bez diagnozy jest tu szczególnie niewskazany.

Co do ciąży, ulotki zwykle zaznaczają, że danych jest niewiele, i przyjmowanie możliwe jest wyłącznie z przepisu lekarza po ocenie korzyści i ryzyka. Cholina jako składnik odżywczy jest ważna podczas ciąży, jednak zapotrzebowanie na nią pokrywa odżywianie oraz, z zalecenia lekarza, kompleksy prenatalne, a nie lecznicze fosfolipidy.

Podczas karmienia piersią sytuacja jest analogiczna: badań systematycznych nie ma. Wszelkie przyjmowanie preparatów w tym okresie warto uzgadniać z lekarzem prowadzącym matkę, z uwzględnieniem tego, czy istnieje realne wskazanie.

Formy iniekcyjne: osobne ograniczenia

Roztwory fosfolipidów niezbędnych do podania dożylnego mają własną listę ograniczeń. Niektóre z nich zawierają alkohol benzylowy jako konserwant. Alkohol benzylowy jest przeciwwskazany u noworodków, zwłaszcza wcześniaków, ponieważ opisano u nich tak zwany „zespół dyszenia” (gasping syndrome) o ciężkich następstwach.

Formy iniekcyjne podaje się wyłącznie w placówkach medycznych, powoli, z rozcieńczeniem zgodnie z ulotką. Rozcieńczać je wolno wyłącznie określonymi rozpuszczalnikami wskazanymi przez producenta; mieszanie z nieprzewidzianymi roztworami może zaburzyć stabilność emulsji.

Podanie dożylne wiąże się z wyższym ryzykiem reakcji alergicznych w porównaniu z przyjmowaniem doustnym, dlatego osobom z wywiadem alergicznym taką postać przepisuje się ze szczególną ostrożnością, a personel powinien być gotów udzielić pomocy doraźnej.

Redakcja osobno podkreśla: samodzielne podawanie form iniekcyjnych poza placówką medyczną jest niedopuszczalne. Ryzyka powikłań infekcyjnych, zapalenia żył i reakcji alergicznych w takim przypadku nie są kontrolowane.

Interakcje i stany wymagające ostrożności

Fosfolipidy niezbędne mają mało istotnych klinicznie interakcji lekowych. Jednak w ulotkach niektórych preparatów zaznaczono, że nie można wykluczyć interakcji z antykoagulantami, i w razie jednoczesnego przyjmowania może być konieczna korekta ich dawki. Osoby przyjmujące warfarynę czy inne leki wpływające na krzepnięcie krwi powinny uzgodnić przyjmowanie fosfolipidów z lekarzem.

Osoby z ciężkimi chorobami wątroby — niewyrównaną marskością, niewydolnością wątroby — nie powinny liczyć na fosfolipidy jako na leczenie. W takich przypadkach terapię określa hepatolog, a wszelkie dodatkowe środki powinny być z nim uzgodnione, aby nie przeciążać schematu leczenia.

Osoby z zaawansowaną przewlekłą chorobą nerek i wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym powinny pamiętać o dyskusji wokół TMAO — metabolitu choliny, który gromadzi się przy obniżonej funkcji nerek. Nie jest to formalne przeciwwskazanie, ale powód, aby omówić zasadność długotrwałego przyjmowania z nefrologiem.

• Przyjmowanie antykoagulantów — uzgodnić z lekarzem, kontrolować wskaźniki krzepnięcia.
• Ciężkie choroby wątroby — wyłącznie w ramach schematu określonego przez hepatologa.
• Przewlekła choroba nerek — omówić zasadność długotrwałego przyjmowania.
• Nietolerancja niektórych substancji pomocniczych — wybierać postać o odpowiednim składzie.

Żołądkowo-jelitowe działania niepożądane — dyskomfort, biegunka — zdarzają się rzadko, ale osoby z zespołem jelita drażliwego czy innymi zaburzeniami czynnościowymi powinny uwzględnić taką możliwość.

Kiedy preparat jest niewskazany, choć nie zakazany

Najczęstszym problemem z fosfolipidami niezbędnymi nie jest przeciwwskazanie, lecz nieuzasadnione stosowanie. Przyjmowanie bez diagnozy może zamaskować sytuację i opóźnić wykrycie wirusowego zapalenia wątroby, procesu autoimmunologicznego czy polekowego uszkodzenia wątroby.

Niewskazane jest również przyjmowanie „dla ochrony” na tle doustnych sterydów anabolicznych, izotretynoiny, środków przeciwgruźliczych czy innych leków hepatotoksycznych bez nadzoru lekarza. Dowodów na to, że fosfolipidy zapobiegają polekowemu uszkodzeniu wątroby, nie ma, a poczucie bezpieczeństwa może być zwodnicze.

Tak samo nieuzasadnione jest stosowanie fosfolipidów zamiast zmian stylu życia przy stłuszczeniowej chorobie wątroby. Wytyczne kliniczne EASL i AASLD podkreślają, że podstawą leczenia są redukcja masy ciała i aktywność fizyczna. Preparat, który „pozwala niczego nie zmieniać”, szkodzi pośrednio.

Wreszcie warto uważnie podchodzić do alkoholu. Fosfolipidy niezbędne nie neutralizują jego działania, a doświadczenie badania VA pokazało, że to właśnie rezygnacja z alkoholu, a nie preparat, miała rozstrzygające znaczenie dla wątroby.

Wnioski redakcji

Przeciwwskazaniami bezwzględnymi do fosfolipidów niezbędnych są nadwrażliwość na fosfatydylocholinę, soję i składniki preparatu; dla form iniekcyjnych z alkoholem benzylowym — wiek noworodkowy.

Dzieci, kobiety w ciąży i karmiące piersią, osoby przyjmujące antykoagulanty, z ciężkimi chorobami wątroby czy nerek powinny przyjmować preparat wyłącznie z decyzji lekarza.

Największym ryzykiem praktycznym jest przyjmowanie bez diagnozy i postrzeganie preparatu jako „tarczy” przed substancjami hepatotoksycznymi czy alkoholem.

Redakcja zaleca również zapoznanie się z naszymi materiałami o historii fosfolipidów niezbędnych, o badaniach podczas ich przyjmowania oraz o przeciwwskazaniach do meldonium.

Bibliografia

1. Інструкція для медичного застосування лікарського засобу Ессенціале форте Н (капсули). Державний реєстр лікарських засобів України.
2. Gundermann KJ, Kuenker A, Kuntz E, Droździk M. Activity of essential phospholipids (EPL) from soybean in liver diseases. Pharmacol Rep. 2011;63(3):643–659.
3. Muraro A, Werfel T, Hoffmann-Sommergruber K, et al. EAACI food allergy and anaphylaxis guidelines: diagnosis and management of food allergy. Allergy. 2014;69(8):1008–1025.
4. Gershanik J, Boecler B, Ensley H, et al. The gasping syndrome and benzyl alcohol poisoning. N Engl J Med. 1982;307(22):1384–1388.
5. European Association for the Study of the Liver (EASL), European Association for the Study of Diabetes (EASD), European Association for the Study of Obesity (EASO). EASL–EASD–EASO Clinical Practice Guidelines for the management of non-alcoholic fatty liver disease. J Hepatol. 2016;64(6):1388–1402.
6. Lieber CS, Weiss DG, Groszmann R, Paronetto F, Schenker S. II. Veterans Affairs Cooperative Study of polyenylphosphatidylcholine in alcoholic liver disease. Alcohol Clin Exp Res. 2003;27(11):1765–1772.