Metylotestosteron a prostata: co mówią badania

Prostata to narząd androgenozależny, dlatego pytanie o wpływ metylotestosteronu na nią jest jak najbardziej zasadne. Przez dziesięciolecia panował pogląd, że każdy testosteron „podsyca” raka prostaty. Współczesne badania istotnie doprecyzowały ten obraz. Redakcja przeanalizowała, co wiadomo na pewno, a co pozostaje otwarte.

Prostata i androgeny: podstawowa fizjologia

Gruczoł krokowy wytwarza część wydzieliny wchodzącej w skład ejakulatu. Jego rozwój i funkcja całkowicie zależą od androgenów: u mężczyzn wykastrowanych przed dojrzewaniem płciowym prostata pozostaje szczątkowa, a deprywacja androgenowa w wieku dorosłym zmniejsza jej objętość.

W tkance prostaty aktywnie działa enzym 5α-reduktaza typu 2, który przekształca testosteron w dihydrotestosteron (DHT). To właśnie DHT jest głównym androgenem dla prostaty: silniej wiąże się z receptorem androgenowym i stymuluje wzrost komórek gruczołowych i zrębowych.

Metylotestosteron to doustny 17α-alkilowany androgen, który również aktywuje receptor androgenowy. Zatem prostata jest jednym z jego celów. W oficjalnych ulotkach preparatów metylotestosteronu zaznaczono, że androgeny są przeciwwskazane u mężczyzn z rakiem prostaty lub piersi, a u pacjentów w podeszłym wieku wzrasta ryzyko rozrostu i, być może, raka prostaty.

Aby zrozumieć, na ile realne są te ryzyka, trzeba rozpatrzyć osobno dwa stany: łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH) i raka prostaty. Mają one różną biologię i różnie reagują na androgeny.

Łagodny rozrost i objawy z dróg moczowych

BPH to związane z wiekiem powiększenie prostaty, które występuje u większości mężczyzn w starszym wieku. Może ono uciskać cewkę moczową i powodować tak zwane objawy z dolnych dróg moczowych: słaby strumień, częste oddawanie moczu, nocne parcia, uczucie niepełnego opróżnienia.

Rola androgenów w BPH jest udowodniona najlepiej: leki blokujące powstawanie DHT (finasteryd, dutasteryd) zmniejszają objętość prostaty i łagodzą objawy. Oznacza to, że dodatkowe obciążenie androgenowe teoretycznie może nasilać wzrost gruczołu.

W badaniach terapii zastępczej testosteronem u mężczyzn z hipogonadyzmem objętość prostaty zwykle nieco rosła, zbliżając się do normy wiekowej, jednak istotnego pogorszenia objawów z dróg moczowych w większości prac nie obserwowano. Dane te dotyczą dawek fizjologicznych pod nadzorem medycznym.

Dla nadfizjologicznego obciążenia androgenowego, charakterystycznego dla stosowania pozamedycznego, danych kontrolowanych jest znacznie mniej. Dlatego ostrożność jest tu uzasadniona: mężczyznom z wyraźnymi objawami BPH androgeny bez kontroli urologa nie są zalecane.

• Osłabienie strumienia moczu lub przerywane oddawanie moczu.
• Częste nocne parcia na mocz.
• Uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza moczowego.
• Stany ostre: niemożność oddania moczu, krew w moczu — powód do niezwłocznego zwrócenia się o pomoc.

Rak prostaty: od hipotezy Hugginsa do modelu wysycenia

W 1941 roku Charles Huggins wykazał, że kastracja powoduje regresję przerzutowego raka prostaty, za co później otrzymał Nagrodę Nobla. Zrodziło to przekonanie, że więcej testosteronu oznacza szybszy wzrost raka, i przez dziesięciolecia androgeny uważano niemal za bezpośrednią przyczynę choroby.

Jednak duże dane epidemiologiczne tego nie potwierdziły. Analiza zbiorcza 18 badań prospektywnych (Roddam et al., 2008) nie wykazała związku między poziomem endogennego testosteronu we krwi a późniejszym ryzykiem raka prostaty.

Aby wyjaśnić ten paradoks, Morgentaler i Traish zaproponowali „model wysycenia”. Zgodnie z nim receptory androgenowe w prostacie wysycają się już przy stosunkowo niskich stężeniach androgenów. Poniżej tego progu wzrost tkanki zależy od poziomu androgenów, a powyżej — dodatkowy testosteron niewiele zmienia.

Model wysycenia dobrze zgadza się z danymi klinicznymi, ale nie oznacza, że androgeny są „bezpieczne” dla prostaty. Dotyczy on ryzyka wystąpienia raka w populacji ogólnej. Jeśli rak już istnieje, zwłaszcza nierozpoznany, androgeny mogą sprzyjać jego progresji — właśnie dlatego pozostaje on przeciwwskazaniem.

Dodatkowo warto pamiętać, że model sformułowano na podstawie danych o testosteronie. Cechy metylotestosteronu, w szczególności jego metabolizm i długotrwałe nadfizjologiczne obciążenie, w kontekście raka prostaty nie były osobno badane.

PSA i kontrola stanu prostaty

Swoisty antygen sterczowy (PSA) to białko wytwarzane przez komórki prostaty. Jego poziom we krwi wykorzystuje się do oceny ryzyka raka i monitorowania, choć podnosi się on również przy BPH, zapaleniu, po mechanicznym oddziaływaniu na prostatę.

Wytyczne kliniczne Endocrine Society dotyczące terapii testosteronem u mężczyzn z hipogonadyzmem zalecają ocenę ryzyka raka prostaty przed rozpoczęciem leczenia, a u mężczyzn w odpowiednim wieku kontrolę PSA i przeprowadzenie badania urologicznego przy określonych zmianach wskaźnika.

Ważne, że inhibitory 5α-reduktazy obniżają poziom PSA mniej więcej o połowę. Wykazano to w szczególności w badaniu profilaktyki raka prostaty PCPT z finasterydem. Dlatego osoba, która bez wiedzy lekarza przyjmuje takie leki, może otrzymać fałszywie uspokajające wyniki badania.

PSA również lepiej nie oznaczać po intensywnym treningu kolarskim, aktywności seksualnej czy manipulacjach urologicznych, ponieważ te czynniki mogą tymczasowo podnosić wskaźnik.

Co to oznacza dla metylotestosteronu

Podsumowując, można powiedzieć, że przekonujących danych o tym, że metylotestosteron sam w sobie powoduje raka prostaty u zdrowych młodych mężczyzn, nie ma. Jednocześnie nie ma też dowodów jego bezpieczeństwa dla prostaty przy długotrwałym nadfizjologicznym stosowaniu.

Realne ryzyka są największe u mężczyzn w starszym wieku, z BPH, podwyższonym PSA lub rodzinną historią raka prostaty. Właśnie w tych grupach obciążenie androgenowe może pogorszyć objawy lub sprzyjać progresji już istniejącego, ale niewykrytego guza.

Metylotestosteron ma też inne istotne ograniczenia, w szczególności hepatotoksyczność i niekorzystny wpływ na lipidy. Z powodu tych właściwości we współczesnej medycynie wyparły go praktycznie bezpieczniejsze formy testosteronu, a w wielu krajach preparaty metylotestosteronu w ogóle nie są zarejestrowane.

Wniosek dla praktyki jest prosty: stan prostaty nie jest głównym powodem, aby zrezygnować z metylotestosteronu u młodej osoby, ale to kolejne ryzyko na i tak długiej liście. Dla osób w starszym wieku prostata staje się poważnym argumentem.

Wnioski redakcji

Prostata zależy od androgenów, a metylotestosteron jako agonista receptora androgenowego może wpływać na jej wzrost, przede wszystkim w kontekście łagodnego rozrostu.

Współczesne dane i model wysycenia nie potwierdzają prostego związku „więcej testosteronu — więcej raka”, jednak istniejący rak prostaty pozostaje bezwzględnym przeciwwskazaniem do androgenów.

Kontrola PSA i konsultacja urologa to niezbędne elementy każdej medycznej terapii androgenowej, zwłaszcza u mężczyzn w starszym wieku.

Polecamy również przeczytać nasze artykuły o wpływie metylotestosteronu na płodność męską, o jego hepatotoksyczności oraz o badaniach do kontroli przy stosowaniu androgenów.

Bibliografia

1. Morgentaler A, Traish AM. Shifting the paradigm of testosterone and prostate cancer: the saturation model and the limits of androgen-dependent growth. Eur Urol. 2009;55(2):310–320.
2. Roddam AW, Allen NE, Appleby P, Key TJ; Endogenous Hormones and Prostate Cancer Collaborative Group. Endogenous sex hormones and prostate cancer: a collaborative analysis of 18 prospective studies. J Natl Cancer Inst. 2008;100(3):170–183.
3. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
4. Huggins C, Hodges CV. Studies on prostatic cancer. I. The effect of castration, of estrogen and of androgen injection on serum phosphatases in metastatic carcinoma of the prostate. Cancer Res. 1941;1:293–297.
5. Thompson IM, Goodman PJ, Tangen CM, et al. The influence of finasteride on the development of prostate cancer. N Engl J Med. 2003;349(3):215–224.
6. U.S. Food and Drug Administration. Methyltestosterone tablets/capsules: prescribing information (labeling).
7. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Testosterone: Action, Deficiency, Substitution. 4th ed. Cambridge University Press; 2012.